Heterotopia của Michel Foucault trong đô thị

Heterotopia là không gian “dị biệt”, “khác thường” trong đô thị. Heterotopia là thuật ngữ được Michel Foucault mang vào sử dụng từ những năm 60 của thế kỷ trước, đặc biệt được sử dụng rộng rãi sau bài nói chuyện về Hetertopia của ông trước một nhóm những nhà kiến trúc sư và chuyên gia đô thị. Heterotopia nếu tách tự xuất phát từ tiếng Hy lạp “topo” là nơi chốn + “hétéro” khác = một nơi chốn khác, Foucault đưa ra heterotopia trong mối liên hệ với thuật ngữ tồn tại trước nó là Utopia (không tưởng). Nếu như Utopia thường được dùng để chỉ những cái không tưởng, không tồn tại thực sự trên mặt đất, thì Heretopia là một không gian tồn tại thật sự, nơi con người sinh sống, và khác biệt với xã hội xung quanh, hay rộng lớn hơn sự “dị biệt” này có tính “bên rìa” xã hội và hoạt động khác biệt với cách thức mà xã hội thường hoạt động.

Heterotopia

Ảnh nverted-infrastructure. From Port Of London Authority http://www.jameswignall.com/?p=167

Cụ thể trong nghiên cứu đô thị thì có thể tham khảo những khía cạnh “dị biệt” được biệu hiện như sau:

– Sự tồn tại của một không gian cũ trong một chức năng mới thay thế. (ví dụ như khu phố cổ được tiếp tục sử dụng để ở hoặc khai thác du lịch)
– Sự tồn tại của một hình thức kiến trúc, quy hoạch không gian, hạ tầng đô thị  khác biệt với bên ngoài. (kiển trúc ổ chuột, tự xây, ngõ hẻm…khác biệt với kiến trúc các khu vực đô thị hiện đại)
– Sự tồn tại của một khu vực có hình thức tổ chức, hoặc quản lý xã hội khác với khu vực thông thường hoặc có phương thức phát triển riêng biệt mà các quy định hoặc các phương thức phát triển phổ biến của đô thị không thể áp dụng (tự quản lý, tự chia nhỏ đất, tự xây dựng)
Các không gian đô thị có thể là phổ biến, là tiên tiến trong giai đoạn này nhưng đến những giai đoạn sau lại trở thành những không gian dị bịêt do sự lạc hậu của chúng, ví dụ như những khu nhà tập thể cũ trong khu Văn Chương (Hà Nội) hiện nay.
(Chung sống với không gian “dị biệt” – Phạm Hùng Cường)

Trên đây là những khía cạnh tương đối dễ hình dung, tuy nhiên khái niệm gốc heterotopia trong bài diễn thuyết mà Michel Foucault trình bày thì khá mơ hồ và lỏng lẻo. Vì thế nó ít khi được những nhà nghiên cứu đánh giá cao về tính chặt chẽ của khái niệm, nhưng cũng vì thế mà nó khơi gợi rất nhiều cảm hứng cho những lý thuyết về đô thị và kiến trúc, cho những nghiên cứu xã hội.

Foucault cho rằng trong tất cả các xã hội, các nền văn minh đều tồn tại các heterotopia – các không gian “dị biệt” như vậy, và bằng vào việc nhận ra, quan sát các không gian dị biệt đó, chúng ta sẽ tìm ra các vấn đề của xã hội đến từ nơi đâu, như thế nào và vì ai mà sự khác biệt đó xảy ra và tiếp tục duy trì. Để mô tả về các không gian dị biệt, Michel Foucault đã đưa ra 6 nguyên lý “dị biệt” và các ví dụ tham khảo.

Nguyên lý thứ nhất là Heterotopia có trong mọi nền văn hóa, mọi nhóm người và chúng có hình thái đa dạng, không có mô hình phổ quát. Tuy nhiên Foucault nêu ra hai loại chính của hetertopia, đó là Dị biệt bước ngoặt (crisis) và Dị biệt lệch chuẩn (deviation). Dị biệt bước ngoặt được ông lấy ví dụ từ những không gian dành riêng cho các cá nhân, những người chuyển đến đó khi đến giai đoạn nhất định nào đó của cuộc đời. Chẳng hạn những trường nam sinh trong xã hội cũ là nơi những bé trai chuyển đến khi chúng được quyền đi học, hay trại lính nơi tập trung thanh niên đến tuổi trưởng thành đi nghĩa vụ quân sự.  Trong xã hội ngày nay thì các không gian heterotopia of crisis như vậy ngày càng mất đi, nhưng lại phát triển những không gian Dị biệt lệch chuẩn chẳng hạn như các “trại” tâm thần, các nhà tù, nơi những người có mối quan hệ lệch lạc về hành vi với cộng đồng cư trú. Một ví dụ khác có lẽ vừa mang tính Bước ngoặt vừa mang tính Lệch chuẩn là những Nhà dưỡng lão, vì các cụ già chuyển đến nơi này đã thể hiện sự biến chuyển trong cuộc đời, nhưng ở một mặt khác, thể hiện sự lệch chuẩn (dưỡng già, an nhàn) trong một xã hội năng động và đầy tính giải trí.

Nguyên lý thứ hai là không gian dị biệt heterotopia có thể thay đổi chức năng ý nghĩa tùy theo thời gian, tùy theo sự tương đồng với nền văn hóa. Foucault đã lấy nghĩa trang làm ví dụ cho nguyên lý này. Nghĩa trang chắc chắn là một không gian “dị biệt” với các không gian còn lại của đô thị, của xã hội, tuy nhiên nó gắn bó chặt chẽ với từng cá nhân, từng gia đình, từ đô thị, vùng miền và toàn xã hội. Trước kia nghĩa trang nằm ở trung tâm thành phố như một không gian kế cận nhà thờ, bố trí ngôi mộ bên trong nghĩa trang không mang tính cá nhân nhiều lắm, vòng ngoài cùng là những mộ tập thể vô danh, sau đó là vài ngôi mộ cá nhân vòng trong cùng là khu vực lăng mộ của nhà thờ. Đó là vào thế kỷ 18 trở về trước ở Tây Âu khi người ta tin vào sự bất tử của linh hồn. Tuy nhiên từ thế kỷ 19 trở đi khi niềm tin đó bị lung lay dần, người ta thấy cần thiết phải chú ý hơn đến di thể sau khi chết, như là một dấu hiệu cuối cùng của con người tồn tại trên thế giới này. Các ngôi mộ được cá nhân hóa hơn, ai cũng giành một phần diện tích nhỏ để lưu lại di thể của mình khi mất đi. Và cái chết lúc đó như một “căn bệnh” ám ảnh người sống. Việc để nghĩa trang trong thành phố mang lại những suy nghĩ về sự “lan truyền” cái chết sang người sống ở ngay bên cạnh. Vì vậy, nghĩa trang được chuyển ra ngoại ô, nơi mà mỗi người sẽ giành một góc nhỏ để xây dựng điểm đến của mình cho tương lai, một thành phố “dị biệt”.

Nguyên lý thứ ba heterotopia là nơi nhiều không gian có thể nằm cạnh nhau trong một địa điểm thực duy nhất, những không gian, nơi chốn mà có thể bản thân chúng không tương thích với nhau. Foucault nói rằng đó là nơi các không gian, địa điểm có thể hội tụ với nhau, chồng đè lên nhau ở một nơi duy nhất. Ví dụ như các sân khấu kịch hay các rạp chiếu phim, nơi khán giả có thể thấy nhiều không gian xuất hiện liên tiếp trên sân khấu qua những màn đổi cảnh hay qua từng thước phim.
Một ví dụ khác Michel Foucault đưa ra là những khu vườn Ba Tư. Được xây dựng bằng cách kết hợp 4 yếu tố của thế giới theo triết lý của người Ba tư cổ là không khí, đất, nước và thảm thực vật. Khu vườn trở thành một thế giới thu nhỏ và vì vậy khu vườn cũng là thế giới toàn thể. Một không gian dị biệt của “hạnh phúc và quy về một mối” (hétérotopie heureuse et universalisante).

Nguyên lý thứ tư là sự liên quan của không gian dị biệt (heterotopia) tới những lát cắt thời gian. Foucault gọi nó là sự biến dị theo thời gian (“heterochrony”), ông gợi ý có hai loại không gian dị biệt như vậy. Thứ nhất là những viện bảo tàng và thư viện, đó là không gian heterotopia trong đó chúng biến đổi theo sự tích lũy thời gian, không ngừng phát triển và bồi đắp theo thời gian. Thứ hai là những không gian hội chợ, festival định kỳ, ngày thường thì chả là những khu đất trống bình dị, những khuôn viên tầm thường, nhưng một năm đôi ba lần trở thành những không gian khác biệt hoàn toàn với đủ thứ khách khứa, nghệ sỹ lắc vòng múa lửa thầy bói đặc biệt. Loại thứ hai này mang tính tạm thời liên quan nhiều đến những sáng tạo trong hành vi. Những xu hướng hình thành các khu làng du lịch, các khu vực nghĩ dưỡng chỉ đông đúc vào những thời điểm nhất định trong năm liên quan đến loại thứ hai này.

Nguyên lý thứ năm là tính đóng và mở của không gian dị biệt (heterotopia), và sự đồng thời đó khiến chúng có thể vừa tự cô lập vừa có thể tiếp cận tùy theo tính đóng/mở của không gian này. Foucault nói những không gian heterotopia kiểu này nói chung không mở cửa tự do như những không gian công cộng. Những người vào đó phải có những hành vi nhất định nào đó mà xã hội muốn thanh lọc (như nhà tù). Có những hành vi hoặc vị trí nhất định trong các mối quan hệ với xã hội (những không gian hạn chế ra vào vì lý do tôn giáo).
Cũng có những không gian dị biệt khác mà những quy định về vấn đề ra vào tinh tế hơn rất nhiều, một dạng “lệ” ngầm hiểu trong xã hội. Nó “mang tiếng” là rộng mở cho mọi người, nhưng thực ra thì không phải, chúng ẩn chứa một sự ngăn cản nhất định do xã hội mang lại. Foucault có lấy ví dụ về những trang trại “hiếu khách” ở Nam Mỹ, nơi mọi khách vãng lai “nhỡ độ đường” đều có quyền vào và nghỉ lại một đêm. Tuy nhiên cổng chính của trang trại thường không dẫn đến trung tâm nơi các thành

heterotopia của Michel Foucault

Bản đồ một ấp phòng vệ dòng Tên thế kỷ 17 . Nguồn wiki

viên trong gia đình sinh hoạt, và vì vậy đã có sự ngầm ngăn cản đối với những vị khách “không mời”. Hay một ví dụ khác là chuỗi các nhà nghỉ “motel” luôn tạo điều kiện cho những hoạt động tình dục trái phép. Nhà nghỉ hóa ra lại là nơi con người ít “nghỉ ngơi” nhất.

Nguyên lý cuối cùng là các không gian dị biệt có chức năng ảnh hưởng đến các không gian còn lại. Foucault đưa ra hai ví dụ mà ông gọi là hai thái cực ngược nhau một cách cực đoan. Thứ nhất là “lầu xanh”, là không gian dị biệt tạo ra những ảo ảnh (illusion) và thứ hai là những thuộc địa (colonies) do các tu sỹ dòng Tên lập ra ở Nam Mỹ.  Lầu xanh là không gian dị biệt của ảo ảnh, nơi làm tiêu tan thực tế (của các không gian khác) bằng những ảo tưởng mà nó sinh ra. Còn các khu thuộc địa thì ngược lại, không gian dị biệt mang tình bù đắp (compensation), bù đắp cho các ảo tưởng bằng một không gian thực, quá hoàn hảo, quá tỉ mỉ, quá gọn gàng thay cho các không gian khác của chúng ta, những không gian vốn lộn xộn, rối rắm.

Những thuộc địa ở đây có lẽ Foucault muốn mô tả những ấp phòng vệ (reduction) do dòng Tên lập ra ở Paraguay, nơi ngôi làng được xây dựng với quy hoạch gọn gàng chặt chẽ, trọng tâm là Nhà thờ, hai bên là trường dòng và nghĩa địa, phía trước là quảng trường rồi đến nhà dân bố trí như sự phóng to mặt bằng của chính giáo đường trong nhà thờ đó. Nơi đó con người ăn ngủ “sinh hoạt” rất cứng nhắc theo tiếng chuông và nhứng tín điều của dòng Tên.

Đó là những nguyên lý mà Michel Foucault đưa ra để cố gắng mô tả về những không gian dị biệt. Quả thật mọi khơi gợi về tính dị biệt do ông đưa ra còn quá mơ hồ hướng tới một đối tượng quá đa dạng. Gần như khi nêu tên một đối tượng nào đó là heterotopia thường ta chỉ có thể gọi đích danh từ sự khác nhau “dễ thấy” giữa không gian đó với không gian xã hội xung quanh (như trường hợp làng nội đô của thầy Phạm Hùng Cường ở đầu bài viết) hoặc cách thứ hai là sử dụng các nguyên lý của Foucault để xác định.
Nếu như những utopia trước đây gần như dẫn thẳng đến các lý thuyết xây dựng đô thị hiện đại thì ở một góc độ nào đó heterotopia cũng là một cách khởi đầu đầy cảm hứng cho việc nghiên cứu và xây dựng những lý thuyết đô thị mang tính hậu hiện đại, mặc dù khái niệm về nó còn rất mơ hồ và thiếu chặt chẽ. Khái niệm đã khơi mở nhiều nghiên cứu rất nóng về vẫn đề xã hội học đô thị, kinh tế đô thị hay nhân học đô thị như các cộng đồng khép kín (gated commun), công viên DisneyLand hay thể chế quản lý đô thị của Singapore (Heterotopia and the City – Michiel Dehaene và Lieven De Cauter). Quan sát không gian dị biệt như đứng trước tấm gương soi vào chính bản thân mình, “tôi nhìn lại mình lần nữa và bắt đầu cấu trúc lại bản thân nơi mà tôi tồn tại” (Foucault) luôn hữu ích trong những phản tư và nghiên cứu. Khái niệm heterotopia có thể không rõ ràng, nhưng nó tiềm tàng một sức mạnh có thật, sức mạnh của thực tiễn không gian và diễn ngôn mang đến câu trả lời tạm thời cho cuộc sống.

*) Bài viết gốc của Michel Foucault. “Of Other Spaces, Heterotopias.” Architecture, Mouvement, Continuité 5 (1984)
**) Nhiều thuật ngữ trong bài có thể sẽ sửa chữa về dịch thuật.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: